Joden in middeleeuws Nederland

Joden als zondebok

Al eeuwenlang maken Joden deel uit van de Nederlandse geschiedenis. Een van de oudste straten van Maastricht heet de Jodenstraat. Rond 1295 ontstond daar een kleine Joodse wijk met een synagoge en een Joodse school, een duidelijk bewijs dat Joodse gemeenschappen rond die periode al in de Nederlanden woonden.

Veel Joden kwamen aan het einde van de 13e en het begin van de 14e eeuw naar de Nederlanden. Ze werden namelijk uit Engeland (1290) en Frankrijk (1306) verjaagd. Vooral in het zuiden en oosten van Nederland vonden ze een nieuw thuis, omdat daar belangrijke handelsroutes lagen. Behalve in Maastricht vestigden Joden zich ook in plaatsen zoals Oldenzaal, Goor, Diepenheim, Nijmegen, Zwolle en Zutphen. Ze werkten vaak in de geldhandel, een van de weinige beroepen die ze mochten uitoefenen.

Joden leefden als een vrij geïsoleerde groep, apart van de christenen. Contacten tussen christenen en joden waren daardoor minimaal.

Ondanks dat Joden naar de Nederlanden vluchtten om hier in relatieve vrijheid te leven, werden ze vaak als zondebok gezien en verantwoordelijk gehouden voor grote en kleine problemen. Joden werden verantwoordelijk gehouden voor de dood van Jezus (godsmoord), omdat het Joodse religieuze leiders zouden zijn geweest die Jezus hadden overgeleverd aan de Romeinen die hem uiteindelijk hebben gekruisigd. Dit was een voedingsbodem voor antisemitisme, het heeft niet alleen geleid tot fysieke vervolgingen, maar ook tot langdurige uitsluiten en discriminatie. Ze werden een zondebok; ze werden bijvoorbeeld verantwoordelijk gehouden voor economische tegenslagen, het mislukken van oogsten, het plotseling overlijden van een geliefde en bij het uitbreken van ziektes. Vooral het laatste zou een enorme invloed hebben op het leven van Joden tijdens de Middeleeuwen.

De zwarte dood

Halverwege de 14e eeuw werd Europa geteisterd door een dodelijke en besmettelijke ziekte: de Zwarte Dood, ook wel de pest genoemd. De ziekte verspreidde zich razendsnel en zorgde ervoor dat miljoenen mensen stierven; uiteindelijk zou ongeveer een derde van de Europese bevolking aan de pest overlijden. Tegenwoordig weten we dat deze ziekte werd veroorzaakt door bacteriën, die via vlooien op ratten op mensen werden overgebracht. Maar destijds was het een groot raadsel wat deze dodelijke ziekte veroorzaakte.

Al snel werden Joden beschuldigd van het verspreiden van de ziekte; men beweerde dat zij waterbronnen hadden vergiftigd. Dit leidde tot een enorme geweldsuitbarsting tegen de Joodse gemeenschap, ook in de Nederlanden. Joden werden vermoord, verdronken en verbrand. Veel van degenen die aan dit geweld wisten te ontsnappen, vluchtten uit de Nederlanden.

Een dichter uit die tijd schreef het volgende gedicht:

Die hertoghe Jan, sonder waen,
Dede die joden alle vaen:
Sek waeren verbrant, sek verslaghen,
Ende sek int water ghedraghen.
Dus verloren si alle bleven,
Dit haddens die broeders alle bedreven.

(Moderne vertaling: Hertog Jan liet zonder aarzeling / alle joden gevangennemen. / Sommigen werden verbrand, sommigen afgeschlacht, / anderen werden in het water gegooid. / Zo verloren zij allen het leven / Dit hadden die broeders bedreven.)

Een illustratie van de vermeende rituele moord van Simon van Trente. Er werden na zijn dood 14 joden terechtgesteld die hem vermoord zouden hebben. Pas in 1965 werd door de Paus vastgesteld dat het hier ging om een gerechtelijke dwaling: Simon was geen slachtoffer geworden van een rituele moord door joden, maar van een “gewone” moord. (Hartmann Schedel Weltchronik 1492)

Het Bloedsprookje

In de middeleeuwen ontstond een antisemitische complottheorie die bekendstaat als het Bloedsprookje. Dit verhaal begon in 1144, toen het lichaam van een christelijke jongen, William van Norwich, vermoord werd aangetroffen op straat. Een groep Joodse inwoners werd valselijk beschuldigd van de moord. Volgens de beschuldigingen zouden zij zijn lichaam hebben gebruikt voor religieuze doeleinden, hoewel er geen enkel bewijs was om deze bewering te ondersteunen.

De zaak kreeg pas brede bekendheid enkele jaren later, toen een monnik een boek over de moord schreef. Hij beweerde dat het tijdstip van de moord (tijdens Pesach) en de aard van de verwondingen “bewijs” waren van de schuld van de Joden. Volgens hem zouden zij het bloed van William hebben gebruikt voor rituelen, waaronder het bakken van matzes. Daarnaast werd het bloed toegeschreven met vermeende geneeskrachtige werking.

In de daaropvolgende jaren vonden soortgelijke beschuldigingen plaats, vaak zonder enige basis, en verspreidde het Bloedsprookje zich buiten het Verenigd Koninkrijk. Tijdens de middeleeuwen werden in West-Europa ongeveer 150 vergelijkbare moordzaken geregistreerd waarin Joden valselijk werden beschuldigd.

Deze complottheorie leidde tot een golf van geweld en vervolging tegen Joodse gemeenschappen. Het Bloedsprookje heeft de eeuwen doorstaan en blijft ook vandaag de dag, in sommige extremistische kringen, een giftige en gevaarlijke mythe.