Moraliteit en Ethiek
Het woord mitzvah betekent letterlijk ‘gebod’, maar het wordt vaak gebruikt voor een goede daad. Dit komt omdat een groot deel van het Jodendom gebaseerd is op het idee van vriendelijkheid en rechtvaardigheid. (In het Jiddisch wordt het vertaald als goede daad).
Foto’s tonen vrijwilligers die deelnemen aan een ‘mitswa-dag’-activiteit ter ondersteuning van een voedselbank.
Toen iemand rabbi Hillel (geboren rond 110 v. Chr.) uitdaagde om hem de hele Torah te leren terwijl hij op één voet balanceerde, antwoordde Hillel beroemd: “Wat je haat, doe dat niet met anderen. Dat is de hele Torah en de rest is commentaar. Ga nu en studeer.”
Deze kernboodschap, die in de Torah staat als ‘Gij zult uw naaste liefhebben als uzelf’ (Leviticus 19:18), verklaart waarom er zoveel Joodse regels zijn over hoe mensen met elkaar moeten omgaan. Meer dan de helft van de beroemde ‘Tien Geboden’ (10 van de 613 in de Torah) hebben hiermee te maken:
Eer je vader en moeder. Behandel hen met respect, want zij hebben jou (meestal) zoveel gegeven.
Pleeg geen moord. Bescherm het menselijk leven omdat het kostbaar is.
Pleeg geen overspel. Man en vrouw moeten elkaar trouw zijn.
Steel niet. Dit helpt de samenleving om eerlijk te zijn.
Leg over een ander geen vals getuigenis af. Vertel geen leugens, want de samenleving werkt niet zonder vertrouwen.
Wees niet jaloers. We kunnen er niets aan doen dat we soms willen hebben wat anderen hebben, maar we moeten niet op een negatieve manier naar onze gevoelens handelen.
Andere Torah-regels om een eerlijke en gezonde samenleving te garanderen zijn onder andere:
Ba’al tash’ḥit (vernietig of verspil geen grondstoffen) gaat over het beschermen van het milieu. De Torah stelt dat zelfs in tijden van oorlog “je geen bomen mag vernietigen door er een bijl tegenaan te zetten. Je mag ervan eten, maar je mag ze niet omhakken”(Deuteronomium 20:19-20).
In de wereld van vandaag zou dit dingen ondersteunen zoals het eten van groenten die bijvoorbeeld niet helemaal perfect zijn, in plaats van ze weg te gooien, en het niet toestaan van ontbossing.
“Vernietig Mijn wereld niet, want als je dat doet, zal er niemand na jou zijn om het weer goed te maken.”(Midrasj Prediker Rabbah 7:13)
Tsedaka (liefdadigheid) komt van het woord ‘Tzedek’, wat rechtvaardigheid betekent. De Torah instrueert dat 10% van je inkomsten/productie aan liefdadigheid moet worden gegeven (tenzij dat zou betekenen dat je het je niet kunt veroorloven om te leven van wat er overblijft). Er zijn ook specifieke wetten over het zorgen voor weduwen en wezen, die (vooral in Bijbelse tijden) de kwetsbare mensen in de samenleving vertegenwoordigen.
Dit is te zien in het verhaal van Ruth, waar Boaz de boer gewassen achterlaat in de hoeken van zijn velden zodat de armen kunnen komen en vrijelijk voedsel kunnen nemen. Liefdadigheid gaat echter niet alleen over het geven van geld en voorwerpen – het kan ook het geven van onze tijd en vaardigheden zijn om anderen te helpen.
Er zijn ook veel culturele waarden rond ethisch gedrag:
Haḥnasat Orḥim (gastvrijheid) – Abraham en Sarah waren beroemd om het feit dat ze mensen in hun huis verwelkomden en deze traditie duurt tot op de dag van vandaag voort! Het is gebruikelijk voor Joodse mensen om anderen uit te nodigen om te komen eten op Sjabbat en op festivals, vooral als ze anders alleen zouden zijn. Wanneer Joodse mensen op reis gaan, is het gebruikelijk dat ze contact opnemen met de Joodse gemeenschap waar ze op Sjabbat verblijven en gastvrijheid ontvangen voor een maaltijd met de lokale bevolking.
Tikkun Olam (het repareren of perfectioneren van de wereld) – De Misjna heeft het over het verbeteren van systemen in de samenleving en bespreekt wetten om mensen te beschermen die mogelijk in het nadeel zijn. In de moderne tijd verwijst Tikkun Olam meestal naar het streven naar sociale rechtvaardigheid, zoals het vechten voor mensenrechten. Het kan ook betekenen dat je werkt aan het herstellen van schade in de natuur en het milieu.
Gemilut Ḥasadim (daden van liefdevolle vriendelijkheid) – De joodse cultuur bevordert het idee om anderen te helpen wanneer ze dat nodig hebben. Dit kan zijn door vrijwilligerswerk te doen voor een welzijnsorganisatie, ouderen te steunen, iemand te helpen met de zorg voor kinderen, iemand zonder rente geld te lenen als hij dat nodig heeft, of gewoon iets simpels zoals iemand een lift geven als hij geen auto heeft. Dit wordt niet gedaan voor een beloning, maar om de wereld simpelweg een betere plek te maken.
Bikkur Cholim (het bezoeken en ondersteunen van zieken) – Dit wordt verschillende keren genoemd in de Talmoed. Een voorbeeld is “Wie de zieke bezoekt, doet hem leven…” (Nedariem 40a). Er zijn veel organisaties die helpen bij het bezoeken van zieke mensen en die een lift geven naar mensen die een afspraak in het ziekenhuis moeten maken. Maaltijdroosters voor zieke mensen zijn ook heel gewoon, waarbij de gemeenschap samenkomt en kookt voor mensen die ze misschien niet eens kennen!
Zoek op
Het Jodendom verwacht niet van alle mensen dat ze alle wetten van de Torah houden, maar het vraagt wel van alle mensen dat ze de zeven Noachitische geboden houden, die de basismoraal dekken. Wat zijn deze zeven wetten?
Kritisch denken
1. Hoe zou de wereld er anders uitzien als ieder mens zou leven volgens de zeven Noachidische geboden? Zou het een ‘perfecte’ wereld zijn? Zo niet, wat zou er dan ontbreken?
2. De Talmoed vertelt het verhaal van Honi, die een oude man tegenkwam die een johannesbroodboom plantte. Honi begreep niet waarom hij de boom plantte, omdat het 70 jaar zou duren voordat hij vrucht zou dragen. De man antwoordde: “Ik heb een vruchtbare wereld gevonden omdat mijn voorouders die voor mij geplant hebben. Zo plant ik ook voor mijn kinderen.” Denk je dat we allemaal de verantwoordelijkheid hebben om dingen te doen die niet onszelf helpen, maar toekomstige generaties?
Check je kennis
- Betekent het concept van Tzedakah alleen het geven van geld aan liefdadigheid?
- Noem twee ethische concepten over hoe je je moet gedragen die in de Torah staan.
- Noem een Joodse culturele waarde zonder directe Torah bron